e-mail: iaekrak@archeo.pan.krakow.pl

Osada germańska

w Aleksandrowicach koło Krakowa

Krakowski Zespół do Badań Autostrad – utworzony przez Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Archeologiczne w Krakowie – przeprowadził badania wykopaliskowe na dwóch stanowiskach usytuowanych w południowej partii Jury Krakowskiej u wylotu wąwozu Aleksandrowickiego. Były to pierwsze stanowiska objęte pracami ratowniczymi spośród stu kilkudziesięciu obiektów zagrożonych wskutek budowy autostrady w byłym województwie krakowskim. W ciągu ośmiomiesięcznych prac trwających w okresie od września 1997 r. do sierpnia 1998 r. w Aleksandrowicach przebadano obszar o powierzchni 3,8 ha tj. blisko połowę ośmiohektarowego wielokulturowego kompleksu osadniczego, jedynie w sposób umowny podzielonego na stanowiska 2 i 3.

Aleksandrowice, st. 2. Widok ogólny na północną część stanowiska w trakcie eksploracji

Odsłonięto pozostałości wielofazowej, rozległej osady z późnego okresu lateńskiego i okresu rzymskiego (II w. p.n.e. – pierwsza połowa V w n.e.). Odkryto ponad sto budynków zagłębionych i naziemnych, blisko trzysta pieców (w tym piec garncarski), palenisk i dużych jam zasobowych, niemal dwa tysiące drobnych obiektów – głównie jam po słupach konstrukcyjnych oraz grób ciałopalny (II w. p.n.e.). Na ten okres datowana jest także zdecydowana większość spośród stu kilkudziesięciu tysięcy wydobytych zabytków.

Aleksandrowice, st. 3. Eksploracja pieca

Jedynie nieliczne osady kultury przeworskiej zostały przebadane na podobną skalę. Odsłonięcie tak dużej partii osady wraz z zapleczem gospodarczym pozwala na znacznie bardziej wiarygodne niż zazwyczaj prześledzenie zmian w jej strukturze – w wielkości i rozplanowaniu obiektów, rodzaju i skali produkcji rzemieślniczej itp. Może więc stać się ona punktem odniesienia przy interpretowaniu wyników badań osadniczych prowadzonych na mniejszą skalę. Tym bardziej, że osadę w Aleksandrowicach należy zaliczyć do obiektów typowych dla tego okresu, za czym przemawia nie tylko jej usytuowanie na peryferiach lokalnego skupiska osadniczego, ale i średnia wielkość zajmowanego przez nią obszaru, a także brak wśród zabytków i obiektów elementów, które mogłyby sugerować jej wyjątkowy charakter.

Także wstępna analiza materiałów zabytkowych pozwala przypuszczać, że będą miały one bardzo istotne znaczenie dla badań nad kulturą przeworską. Dotyczy to przede wszystkim problematyki związanej z występowaniem ceramiki toczonej we wczesnym okresie rzymskim, znaczenia jazdy w młodszym okresie rzymskim (znaleziono wyjątkowo dużą liczbę żelaznych ostróg – ponad dwadzieścia egzemplarzy) oraz przetrwania osadnictwa przeworskiego do pierwszej połowy V w. w tej części Małopolski.

Aleksandrowice, st. 3. Część skarbu przedmiotów z brązu i żelaza

Nie brak także wśród zabytków przedmiotów unikalnych. Należą do nich m.in. sprzączka do pasa datowana na pierwszą połowę V w. importowany paciorek z twarzami czy, będąca miejscowym wytworem, gliniana figurka antropomorficzna (choć w jej przypadku nie można wykluczyć datowania na epokę neolitu).

Na przebadanym obszarze odkryto także nieliczne obiekty i materiały z górnego paleolitu, z epoki neolitu (jamy zasobowe i dwa domniemane groby kultury ceramiki wstęgowej rytej), wczesnej epoki brązu (domniemany grób kultury mierzanowickiej), epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (jamy zasobowe kultury łużyckiej), wczesnego okresu lateńskiego (jamy zasobowe kultury pomorskiej?) średniowiecza oraz czasów nowożytnych (pracownia skałkarska). Wśród nich wyróżnia się, najbardziej spektakularne znalezisko w obrębie badanych stanowisk – depozyt złożony z kilkudziesięciu ozdób wykonanych z brązu i żelaza: fragmentów naszyjnika, bransolet, zawieszek (wraz z zachowanym wiązaniem łączącym zawieszkę z jedną z bransolet), szpil i guzów. Skarb ten, prawdopodobnie pochodzenia bałkańskiego i północnoeuropejskiego, został wstępnie wydatowany, przez doc. dr hab. J. Chochorowskiego na VII w. p.n.e. Byłby więc to najstarszy zespół zabytków żelaznych znany z terenu Małopolski.

Ryszard Naglik, Muzeum Archeologiczne w Krakowie