e-mail: etno_iaekrakow@onet.eu

Pracownia Etnologii

Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie prowadzi od początku swego istnienia działalność naukowo-badawczą w zakresie kultury ludowej obszarów górskich (Karpaty Polskie) opartą na terenowych badaniach stacjonarnych.

Przyjęte przez Pracownię postulaty badawcze, w kontekście których prowadzone są nadal prace terenowe nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej, obejmują - obok aspektów kulturowych, także geograficzno-historyczne, społeczne i gospodarcze. Prace naukowo-badawcze zmierzają między innymi do określenia przyczyn utrzymywania się elementów tradycyjnych we współczesnej karpackiej kulturze ludowej, oddziaływania lokalnego dziedzictwa kulturowego na współczesne procesy przemian, oraz stopniowej eliminacji elementów tradycyjnych. Prace naukowo-badawcze uwzględniają również zagadnienie tożsamości i odrębności w zakresie kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat Polskich.

Ubiór codzienny (Śląsk), 1971, Fot. J. Rys

Transport wody (Beskid Sądecki), 1963 r. Fot. A. Kowalska-Lewicka

Stroje z Beskidu Śląskiego, 1977. Fot. Z. Szromba-Rysowa

Efektem systematycznego gromadzenia i opracowywania materiałów terenowych były wielotematyczne monografie związane z badanymi regionami Karpat, liczne artykuły, oraz prace doktorskie i habilitacyjne. Poruszana w nich tematyka dotyczyła pożywienia, obyczajowości współczesnej wsi, medycyny ludowej, społeczno-kulturowych funkcji stroju, wierzeń w istoty świata nadzmysłowego. Należy również wspomnieć o uczestnictwie Pracowni w wykonaniu problemu instytutowego, koordynowanego przez Zakład Etnologii w opracowaniu tematów do dwutomowego wydawnictwa pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976, 1981), którymi były: budownictwo, wyposażenie mieszkań, pożywienie, odzież, wiedza ludowa, zwyczaje i obrzędy rodzinne, zwyczaje towarzyskie, zawodowe i okolicznościowe.

Pracownia brała także udział w realizacji programu badawczego w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat (okresowo także Bałkanów). Komisja powstała w 1959 r. z inicjatywy prof. M. Gładysza. Opracowano m.in. Bibliografię Kultury Ludowej Karpat (1960) oraz szereg publikacji i prac doktorskich. Dotyczyły one zagadnień: pożywienia ludności wiejskiej, pasterstwa i hodowli, sposobów zdobywania i użytkowania wody oraz wytwórczości rzemieślniczej. W ramach międzynarodowej współpracy przygotowano Syntezę Architektury Ludowej Karpat i Bałkanów.

W początkowym okresie działalności naukowej Pracownia pod kierownictwem prof. M. Gładysza prowadziła intensywne prace badawcze na Śląsku  Opolskim. Posiadały one charakter wielotematyczny (np. rolnictwo, hodowla, pożywienie, strój, obrzędy doroczne i rodzinne, medycyna ludowa itp.). Wynikiem tych prac była monografia wsi Siołkowice Stare i Nowe (1963) oraz Górnośląskie Budownictwo Ludowe (1978) i liczne artykuły.

Maska „diabła” (Beskid Żywiecki) 1985, fot. L. Grajny

Drużbowie weselni (Podhale), 1993, fot. U. Lehr

Para nowożeńców (Podhale), 1993, fot. U. Lehr

W tym czasie prowadzono również badania terenowe na Podhalu. Efektem była monografia: Budownictwo wiejskie we wsi Ciche, powiat Nowy Targ (1966) oraz wiele artykułów. Stacjonarne badania terenowe realizowane przez Pracownię w ciągu następnych lat, obejmowały wybrane wsie poszczególnych regionów Karpat Polskich, a mianowicie Beskid Sądecki, Beskid Śląski, Beskid Żywiecki i Podhale.

Tematyka prac badawczych dotyczyła gospodarki chłopskiej, budownictwa ludowego, pożywienia z uwzględnieniem biesiad wiejskich, stroju, medycyny ludowej, obrzędowości rodzinnej, zwyczajów dorocznych, demonologii.  

Chałupa zielarki (Beskid Sądecki), 1977, fot. U. Lehr

Wypas owiec (Podhale), 1996, fot. U. Lehr

Monografie regionów ukazały się drukiem (1984, 1985, 1992, 2000) i stanowią podstawę przyszłej Syntezy Kultury Ludowej Karpat Polskich. W działalności naukowo-badawczej Pracowni należy odnotować naukową wymianę z Bułgarią, Czechami, Rosją, Rumunią, Słowacją, Ukrainą, Węgrami (stypendia długo i krótkoterminowe), międzynarodową współpracę realizowaną w zakresie Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat oraz w ramach umowy z Instytutem Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie.
Pracownia posiada bogaty księgozbiór oraz archiwum materiałów terenowych i archiwum fotograficzne.

Informacje dotyczące Pracowni Etnologii IAE PAN

opracowała doc. dr hab. Urszula Lehr